Araştırma Modeli

ANKARA ÜNİVERSİTESİ
EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
EYTEP YÜKSEK LİSANS PROGRAMI

ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ DERSİ ÖDEVİ
Yard.Doç.Dr.Hasan Hüseyin AKSOY

ARAŞTIRMA MODELİ
Rıza ÖKTEM

Aralık,2005
Ankara

ARAŞTIRMA MODELİ

Bir kimsenin tanık olduğu bir olayı anlatırken gereksiz ayrıntılara girmeden onu amaca uygun olarak özetleyecek formüller simgeler bulma çabasına model denir (Karasar,1984,79).Mimarın bina için maket yapması,matematikçinin problem çözmek için formül geliştirmesi modele örnek olarak verilebilir.Araştırma modeli ise bir araştırmanın amacına uygun ve ekonomik olarak verilerin toplanması,çözümlenebilmesi için gerekli koşulları düzenlemeye denir (Karasar,1984,79).Koşulların düzenlenmesinde iki yaklaşım(model) vardır(Karasar,1984,79):Tarama modeli ve deneme modeli.Bu temel yaklaşımlar araştırıcı tarafından amaca ve içinde bulunulan duruma göre kullanılmalıdır.

Tarama Modeli

Geçmişte ya da o anda varolan bir durumu varolduğu şekliyle betimlemeyen,tanımlamayı amaçlayan araştırma yaklaşımıdır.Araştırmaya konu olan her neyse onları değiştirme ve etkileme çabası yoktur bu modelde.Bilinmek istenen şey meydandadır .Amaç o şeyi doğru bir şekilde gözlemleyip belirleyebilmektir. Asıl amaç değiştirmeye kalkmadan gözlemektir. (Karasar,1984,79) Tarama modelinde bilimin gözleme kaydetme, olaylar arasındaki ilişkileri tesbit etme, kontrol edilen değişmez ilişkiler üzerinde genellemelere varma vardır. Yani bilimin tasvir fonksiyonu ön plandadır(Yıldırım,1966,67)

Tarama modeliyle çalışan bir araştırmacı araştırdığı şeyi doğrudan incelemenin yanı sıra araştırılan şeyle ilgili önceden tutulmuş kayıtlara,o alanla ilgili kaynak kişilere başvurmalı ve elde ettikleriyle kendi gözlemlerini bütünleştirip yorum yapmalıdır.

Tarama modelinde olayları olduğu gibi kaydetme sınıflama en başta olan özelliktir. Ancak yorum ve değerlendirme yapmak zorunludur.Tarama modeli iki amaca hizmet eder. (Yıldırım,1966,67): Mevcut Şartları tanımak ve problemi çözme açıklama vb. çalışmalar için gerekli bilgileri toplayarak tasnif edip özetlemek.
Tarama modelinde belli bir zamanda çok geniş bir sahada bilgi toplamak hedeflenir.Toplanan veriler istatistiksel işlemlere elverişli olacak şekilde yaygın ve pek çok sayıda fert durum ve olaylara ait olmalıdır(Yıldırım,1966,68).Mesela şu bilgiler tarama modeliyle toplanmıştır.Bu verilerin her biri belli bir zamanda kontrol edilen mevcut durumu göstermektedir (1963-1967 Yılları Beş Yıllık Kalkınma Planı Verileri,s.71):

• Türkiyede okuma yazma yaşındaki ve üstündeki nüfusun yüzde 60 ı okuma yazma bilmiyor.
• Nüfusun yüzde 69’ u elektirikten faydalanamıyor.
• Doğan her bin çocuktan 165 i ölüyor.
• 4000 kişiye 1 doktor ;1 hemşireye 111 yatak düşmektedir.
• Gecekonduda yaşayan insan sayısı 1,2 milyondur.

Bu bilgiler tarama modeliyle elde edilmiş ve tasnif edilmiştir. Ancak bunların böyle kalmaması problemin çözümü için tahlil edilmesi ve yorumlanması gerekir. Yani tarama modelinde amaç sadece bilgileri toplamak değil; onları işlemek ve yorumlamaktır.

Tarama modelinin sınırlılıkları vardır (Karasar,1984,81):Bunlar veri bulma ve kontrol güçlüğüdür.Veri bulmada; geçmişe ait olay, nesne ve bireylere ait kayıt ve kanıt bulunmayabilir.Bulunsa da araştırıcının amacına uygun olmayabilir.Kontrol güçlüklerine gelince toplanan veriler tam bir sonuç kabul edilemez.Sadece ipucu olarak kabul edilebilir. (Karasar,1984,81)

Tarama modelinde iki yaklaşım vardır. Bu yaklaşımlar şunlardır (Karasar,1984,82):
Genel tarama modeli ve örnek olay taramaları.

Genel tarama modeli. Çok sayıda elemandan oluşan bir evrende , evren hakkında genel bir yargıya varmak amacıyla evrenin tümü ya da ondan alınacak örneklem üzerinde yapılacak taramadır.Bu tarama, izleme ya da kesit alma yaklaşımıyla yapılır. İzleme yaklaşımında zamansal bir gelişim ya da değişimi belirlemek istenen değişken;aynı eleman ya da birimler üzerinde belli bir başlangıç noktasından alınarak sürekli ya da belirli aralıklarla gözlenir.Derinliğine ve genişliğine kapsamlı gözlemler yapılmak istendiğinde özellikle kullanılabilecek bir yaklaşımdır. Örnek olarak;dil gelişimi saptanmak için az sayıda (5-10 kişi) çocuğun doğuştan başlayarak yedi yaşına kadar belli aralıklarla gözlenmesi bu yaklaşıma girer .Öyle ki izlemeyi bazen bir araştırmacı tamamlayamaz, bir diğeri devam eder(Karasar,1984,83). Kesit almada ise bir çocuğun dil gelişimini başlangıçtan yedi yaşına kadar izlemek yerine her yaş grubunda örneklem alınarak daha kısa zamanda sonuca ulaşılır.
İki ya da daha çok değişken arasında birlikte değişim varlığını belirlemeyi amaçlayan tarama yaklaşımı da vardır. Buna ilişkisel tarama yaklaşımı denir.Korelasyon ve karşılaştırma bu gruba girer. (Karasar,1984,83)
Korelasyon ilişki aramalarda değişkenlerin birlikte değişip değişmediğine; değişme varsa bunun nasıl olduğunu saptamaya çalışır.Örnek olarak; öğrencilerin zeka düzeyleri ve akademik başarı düzeyleri arasındaki ilişki korelasyonla saptanır.Korelasyonda üç durum ortaya çıkar(Karasar,1984,86-87):

• İki değişken arasında sistemli bir ilişki yoktur.
• Değişkenler doğru orantılıdır.
• Değişkenler ters orantılıdır.
• Korelasyonun araştırmalarda yaygın kullanım alanı vardır.

Karşılaştırma da ise neden sonuç ilişkileri kestirilmeye çalışılır.Birinci değişken sınanmak istenen bağımsız değişken , ikincisi ise bağımlı değişkendir. Bağımsız değişkenin bağımlı değişkene göre farklılaşıp farklılaşmadığı araştırılır.Karşılaştırmada korelasyon gibi bir düzey belirleme olanağı yoktur.Sonuç ,ilişki vardır ya da yoktur şeklindedir.Karşılaştırmada araştırmacı doğal ortam içinde olduğundan bulgular daha geçerlidir (Karasar,1984,89-90).
Örnek olay tarama modeli.Evrende belli bir ünitenin (birey,aile,okul, hastane,dernek vb.)derinliğine ve genişliğine kendisi ve çevresiyle olan ilişkilerini belirleyerek o ünite hakkında yargıya varmayı amaçlayan taramadır. (Karasar,1984,91)Örnek olarak;bir öğrencinin başarısızlık nedenlerini araştıran bir psikolojik danışman öğrencinin notlarını,öğretmenle olan ilişkilerini,aile durumunu, beslenmesini,sağlığını, çalışma alışkanlıkları gibi başarıyı etkileyeceğini düşündüğü önemli değişkenleri gözlem konusu yapar.Böylece toplayacağı verilerle öğrencileri başarısızlığa götüren nedenleri belirler.Varolan sonuç sadece izlenen öğrenciyi ilgilendirir. Sonuçla o öğrencinin problemi çözülebilir. Örnek olay çözümlemeleri istatistiksel değildir.Bu nedenle verileri yorumlama güçtür. (Karasar,1984,91)

Deneme Modeli

Neden sonuç ilişkilerini belirlemek için doğrudan araştırmanın kontrolü altında gözlenmek istenen verilerin üretildiği araştırma modelidir.Tarama modelinde varolan durum gözlenirken deneme modelinde gözlenmek istenenlerin araştırılması söz konusudur.Deneme modelinde araştırma denenceler olarak ifade edilen amaçlarla aslında olayların nedenleri sınanmış olur. Böylece kuram geliştirmek için bir adım atılmış olur. (Karasar,1984,92) Bu modelde her araştırmada olduğu gibi bir problem vardır.

Problemin birinci safhası problemin tarif ve tahlil edilmesi, bilgilerin toplanmasıdır.İkinci safhada çözüme götürecek bir veya daha fazla hipotezlerin kurulması ve bunları doğrulamak için her birinden ayrı ayrı çıkarılan sonuçları karşılaştırılması vardır(Yıldırım,1967,76).Bu metotda bağımlı ve bağımsız değişkenler vardır. Deneyci bağımsız değişkenin bağımlı değişken üzerinde farzedilen tesiri yapıp yapmayacağını ortaya çıkarmak için bütün diğer etkenleri kontrol altına alır ve sonucu gözlemler. Örnek olarak araştırmacı çarpım tablosunu ezberletecek iki çalışmanın kaşılaştırmasını yapmak istiyor.Hipotezi şudur: Çocuklar sayıların çarpımını yoğunlaştırılmış(aralıksız) çalışmalara nazaran aralıklı yapılan çalışmalarla daha iyi anlayabilmektedir (Yıldırım,1967,77).Araştırıcı bunun için yaş öğrenme yeteneği, cinsiyet sosyo- ekonomik durum ve diğer ilgili durumlar bakımından birbirine denk iki grup öğrenci hazırlar.Aynı araştırıcı günün aynı zamanlarında A grubuna aralıklı çalışma , B grubuna aralıksız çalışma uygular.Örneğin A grubuna 3 kez 15’er dakika çalışma , B grubuna 1 kez 45 dakika çalışma yaptırır. Belli bir süre sonucunda her iki grubun ezberlemelerindeki başarıyı ölçecek test uygulanır. İki grubun test puanlarının ayrı ayrı ortalamaları alınır ve hipoteze uygunluğu ortaya çıkar. (Yıldırım,1967,77-78)
Burada bağımsız değişken; aralıklı ve yoğunlaştırılmış çalışmadır.Bağımlı değişken , ezberlemedeki başarı;hipotez,mukayese edilen bağımsız değişkenlerin ezberleme üzerine yaptığı farklı etkiler;gözlem ise hipotezin doğruluğunun tesbiti için neticelerin bir testle ölçülmesidir.

Deneme modeli araştırmalarda mutlaka karşılaştırma vardır.Bu belli bir şeyin kendi içindeki değişimleri ya da şeyler arası ayrımların karşılaştırılması olabilir.Deneme modelinde üç koşul vardır (Karasar,1984,92):

• Denemeci durumu(değişkeni) değiştirebilmeli
• Değiştirmeler kontrollü koşullarda olmalı.
• Denemeci değiştirmenin etkisini gözlemleyebilmeli.

Deneme modelleri önceden tek değişken yasasıyla açıklanırdı.Bu yasaya göre olaylarda tek neden, tek sonuç ilişkisinin aranması gerektiği belrtilir.Örnek olarak;kendi ağırlıklarıyla boş olarak dengede bulunan terazi kefelerinden birine eklenen bir ağırlık dengeyi bozar.Burada bozulan denge sonuç,ağırlıksa nedendir.Ağırlık dengenin bozulmasının tek nedenidir.Bunun dışında neden yoktur.Bu yasayla deneme sonuçları kesin gerçekler şeklinde yorumlanmıştır. (Karasar,1984,93).

Zamanla tek değişken yasasının yerini çoklu neden- sonuç ilişkilerine dayanan çok değişken yasası almıştır.Bu yasaya göre terazinin dengesinin bozulmasının tek nedeni ağırlık değildir.Başka nedenler de vardır.Mekanik bir arıza,deneyi yapanın yanlışlıkla kefenin bir yanına basması gibi nedenlerle de bozulmuş olabilir(Karasar,1984,92). Üç tane deneme modeli vardır.Bunlar; Deneme öncesi modeller, gerçek deneme ve yarı denemedir(Karasar,1984,100).
Deneme öncesi modelde öteki modellerin anlaşılmasını sağlamak amaçlanır.Tek grup son test,tek grup öntest sontest,karşılaştırmalı duruk grup modeli bu kapsama girer.Gelişigüzel gruplar seçilerek bağımsız değişkenlerin uygulanmasına dayanır.Gerçek deneme modeli ise bilimsel değeri en yüksek olan modeldir. Gerçek deneme modeliyle yapılır.Birden çok grup kullanılarak ve grupların yansız örnekleme ile oluşturulmasıyla gerçekleştirilir..Her araştırmada en az bir deney bir de kontrol grubu bulunur (Karasar,1984,101-102).

Deneysel modelin kullanılmasında göz önünde bulundurulması gereken hususlar vardır. Bunlar şu şekilde sıralanabilir(Yıldırım,1967,82-83):

• Uygulanacak deneylerin zihin beden gelişimini aksatıcı duygusal yönden incitici olmaması gerekir.
• Belli gruplar üzerinde yapılan deneylerinin sonuçlarının başka grup ve alanlara genellenmemesi gerekir.
• Yapılacak deneyler ne kadar iyi planlanırsa planlansın suni bir ortam yaratıldığı için denenenlerin etkileneceği göz önünde tutularak sonuçların yorumları ihtiyatlı yapılmalıdır.
• Deneyin sonunda kullanılan ölçme araçları her zaman geçerlik ve güvenilirlik yönünden mükemmel olmadıkları, ölçme vasıtaları ne kadar hassas olursa olsun bir ölçme hatasının mutlaka olacağı unutulmamalı ve yorumların buna göre yapılmalıdır.

Sonuç

Sonuç olarak; tarama modeli bir durumu bir olayı veya belli şartları gözlemlemek , gözlem neticelerini yorumlamak, üzere kaydetmektir.Deneysel model ise bir olayı ,durumu tasvir etmekten çok bir sonucun ortaya çıkmasında rol oynayan etmenleri ayırt etmek, bunların bağımlı olduğu ortam şartlarını tasvir etmektir.Başka bir deyişle tarama modelinde “ne” ve “nasıl” sorularına yanıt aranırken deneysel modelde “neden “sorusuna yanıt aranır

Yararlanılan Kaynaklar

Karasar,N.(1984). Bilimsel Araştırma Metodu. Ankara: Hacetepe Taş Kitapçılık.
Yıldırım C.(1966). Eğitimde Araştırma Metotları. Ankara: Akyıldız Matbası.
DİE. Kalkınma planları(1963-67 Yılları Arası Beş Yıllık Kalkınma Planı Verileri)

Add Comment