Bilimsel Araştırmada Biçim ve Rapor Yazma

Araştırma bir süreç olup, amaç problemlere güvenilir çözümler bulmaktır. Bunun için planlı ve sistemli çalışmak gerekir. Ayrıca, bilgide sürekliliği ve denetlenebilirliği sağlamak için, sonucun kesinlikle raporlaştırılması gerekir (Karasar, 1976).

Araştırma yöntemleri problemin tanımlanmasından çözümüne kadar olan zihinsel çabaların tümünü, bilimsel yöntemi; araştırma teknikleri ise, yöntemi somutlaştıran, verilerin toplanması ile bunların yazılı bir dökümü olan, araştırma raporunun yazılmasını içerir (Karasar, 1976).

O halde rapor araştırmada elde edilen verilerin belirli kurallara uygun olarak yazıya dökülmesidir.

Araştırma raporunun temel amacı, araştırma ile varılan sonucu başkalarına duyurarak bilgide birikimi ve denetlenebilirliği sağlamaktır.

Yazılı anlatım; yaratıcı ve öğretici olmak üzere iki türlüdür. Rapor yazma, öğretici yazma türünden olup, yazmayla ilgili belirli bilgi ve beceriyi kazanan herkes bu yazı türünde başarılı olabilir (Karasar, 1976).

 

 


T.C.

ANKARA ÜNİVERSİTESİ

EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

EĞİTİM YÖNETİMİ, TEFTİŞİ, PLANLAMASI VE EKONOMİSİ

ANABİLİM DALI

EĞİTİM YÖNETİMİ VE TEFTİŞİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI

ARAŞTIRMADA BİÇİM – RAPOR YAZMA

Mevlüt ORUÇ

EĞİTİMDE ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ DERSİ ÖDEVİ

Yrd.Dç.Dr. Hasan Hüseyin AKSOY

 

ANKARA

Mayıs, 2006

 

Araştırmada Biçim – Rapor Yazma

Giriş

İçerisinde yaşadığımız bilim çağında bilimsel araştırmalar her geçen gün önemini arttırmaktadır. Bu önemden dolayı araştırmalar hem nicelik olarak hem de nitelik olarak gelişme göstermektedir. Yapılan her araştırma insanlığın önünde yeni ufuklar açmaktadır. Bu araştırmalarda içerik kadar araştırmanın şekilsel yapısı da önemlidir. Bir araştırmanın içeriği ne kadar dolu ve ne kadar önemli olursa olsun, şekilsel olarak güzel sunulmamışsa alanında yeterli bir etki uyandırması beklenmez. Bu yüzden araştırma raporlarının şekilsel yapısıyla ilgili olarak bazı kurallar benimsenmiştir.

Bu çalışmada rapor yazma kurallarından bahsedilecektir.

Araştırma ve Araştırma Raporu

Araştırma bir süreç olup, amaç problemlere güvenilir çözümler bulmaktır. Bunun için planlı ve sistemli çalışmak gerekir. Ayrıca, bilgide sürekliliği ve denetlenebilirliği sağlamak için, sonucun kesinlikle raporlaştırılması gerekir (Karasar, 1976).

Araştırma yöntemleri problemin tanımlanmasından çözümüne kadar olan zihinsel çabaların tümünü, bilimsel yöntemi; araştırma teknikleri ise, yöntemi somutlaştıran, verilerin toplanması ile bunların yazılı bir dökümü olan, araştırma raporunun yazılmasını içerir (Karasar, 1976).

O halde rapor araştırmada elde edilen verilerin belirli kurallara uygun olarak yazıya dökülmesidir.

Araştırma raporunun temel amacı, araştırma ile varılan sonucu başkalarına duyurarak bilgide birikimi ve denetlenebilirliği sağlamaktır.

Yazılı anlatım; yaratıcı ve öğretici olmak üzere iki türlüdür. Rapor yazma, öğretici yazma türünden olup, yazmayla ilgili belirli bilgi ve beceriyi kazanan herkes bu yazı türünde başarılı olabilir (Karasar, 1976).

 

Bilimsel Raporun Nitelikleri

Bir bilimsel yayın hazırlanıp kaleme alınırken şunların üzerinde titizlikle durulmalıdır (Pamukçu ve Dilmen, 1975, akt. Arlı ve Nazik, 2004):

  1. Bir örneklik,
  2. Bağlantı,
  3. Sadelik ve açıklık
  4. Yazım kılavuzuna uyma,
  5. Sürükleyici bir üslup
  6. Sonuçların iyi değerlendirilmesi.

 

Bir örneklik. Raporlarda bir örneklik çok önemlidir. Doğru ya da yanlış, iyi ya da kötü, benzer konularda kullanılan bir biçim, raporun her yerinde aynı olmalıdır (Karasar, 1976, s.18). Sözgelimi tabloların düzeni, kaynak gösterme gibi uygulamalar birbirine benzer özellikler taşımalıdır. Yüzde dağılımı verilirken bir tabloda kesirleri ifade ederken bir hane, diğer tabloda iki tane yazılmaz ya da bir tablo başlığının sadece ilk kelimesinin başını büyük harf, diğer tablonun başlığındaki her kelimenin baş harflerini büyük harfle yazmak olmaz (Arlı ve Nazik, 2004).

Bağlantı. Bir bilimsel yayında cümle, paragraf ve bölümler arasında bağlantı olmalı, konu dışına çıkılmamalıdır (Arlı ve Nazik, 2004).

Sadelik ve açıklık. Bir bilimsel yayın sade ve açık dille yazılmalıdır. Açıklık terim ve tanımlamaların yerinde kullanılması ile sağlanır. Araştırmacının anlaşılması güç kavramları açıklaması gerekir (Arlı ve Nazik, 2004). Yalınlık raporun anlaşılırlığını büyük ölçüde artırır(Karasar, 1976).

Yazım kılavuzuna uyma. İmlada doğruluk, noktalama, büyük harflerin yerleri vb.kurallara uyma her yazıda, bilimsel yayında bulundurulması gereken niteliklerdir. Bu amaçla Türk Dil Kurumu İmla Kılavuzu (son baskı) rehber olarak muhakkak elde bulundurulmalıdır (Arlı ve Nazik, 2004).

Sürükleyici üslup (akıcılık). Bilimsel araştırmalar da diğer yayınlar gibi okuyucuyu sıkmamalı, ilginç noktaları yakalayıp ilgi uyandırır bir üslupla kaleme alınmalıdır (Arlı ve Nazik, 2004).

Sonuçların iyi değerlendirilmesi. Bir bilimsel yayında doğruluk, objektif olma, tarafsızlık, kontrol edilebilme, Fikir ve Sanat Eserleri Yasasına uyma gibi nitelikler de aranır (Arlı ve Nazik, 2004).

 

Araştırma Raporunun Biçimsel Yapısı

Araştırma gelişigüzel yazılan bir metin değildir. Düzensiz ve sistemsiz bir araştırma ne denli özgün buluşlar ve sonuçlar getirmiş olursa olsun, bilimsel çevrelerde hak ettiği ilgiyi göremez. Elde edilen bilgiler, ancak başkalarının yararlanmasına ve eleştirisine sunulduğu zaman bir değer kazanır. O nedenle  bilgilerin düzenli biçimde aktarılması ve belirli şekil kurallarına uyulması, bilimsel etkinlik açısından önem taşır (Seyidoğlu, 2003).

Araştırmanın Biçimsel Yapısı

Bir tez üç kısımdan oluşur: 1. Ön bölüm, 2. Ana (asıl) bölüm ve 3. Referans ya da son (arka) bölüm (Balcı, 2005).

Ön Bölüm

Tezde asıl metine, ana bölüme kadar olan kısım “ön bölüm” olarak adlandırılır. Ön bölüm şu kısımlardan oluşur (Balcı, 2005):

Başlık sayfası. Tezin başlık sayfası üstten alta doğru kurum ya da üniversite adı, tezin başlığı, tezin tümünü belirten kalıp yazı, bölüm adı, yazarın adı, şehir adı, ay, yıl gibi bilgileri içerir (Balcı, 2005).

Boş sayfa. Tezlerde başlık sayfası ile “teşekkür” sayfası arasında boş bir sayfa bırakılır (Balcı, 2005).

Teşekkür. Yazar burada danışmanına, meslektaşlarına teşekkür eder, araştırmaya destek veren kişi ve kuruluşları sıralar (Balcı, 2005).

Ön söz. Bir bakıma, araştırmacının okuyucuya iletmek istediği özel mesaj durumundadır. Onun konu hakkındaki kişisel görüş, amaç ve dileklerini kapsar (Seyidoğlu, 2003). Eğer tezde bir teşekkür sayfası yoksa önsöz onu da kapsar (Balcı, 2005).

Çizelgeler listesi. Çizelge numaraları “çizelge” sözcüğünün altında Arap rakamı ile gösterilir, rakamı bir nokta izler. Çizelgenin sayfa numarası “sayfa” başlığının altında sağda gösterilir. Çizelge başlıkları noktadan iki boşluk sonra başlar ve metindeki çizelge başlığı aynıyla burada verilir. Çizelge başlıkları büyük harfle verilebileceği gibi, ilk harfler büyük olacak şekilde de verilebilir (Balcı, 2005).

Şekiller listesi. Bazen kısaca “ŞEKİLLER” de denir. Şekil numaraları Arap rakamı ile gösterilir, onu bir nokta izler. Şekil başlığı noktadan iki harf boşluğu sonra başlar.

Şekiller arasında iki satır, bir şekil başlığı içinde ise bir satırlık boşluk bulunur.

Şekil numarası sol taraftaki “şekil” sözcüğünün altına üç harf içeriden Arap rakamı olarak gösterilir (Balcı, 2005).

Kısaltmalar listesi. Eğer yazar herkes tarafından bilinenlerin dışında kısaltmalar yapmışsa bunların bir listesinin araştırmanın ön kısmında gösterilmesi gerekir. Kısaltmalar listesi alfabetik sıraya göre düzenlenir.

Kısaltmalar listesinde yer verilmiş olsa bile, ilgili terim veya ifade metin içinde ilk kez geçtiğinde uzun şekliyle yazılır, parantez içinde kısaltılışı gösterilir. Daha sonraki kullanılışlarda yalnızca kısaltmalara yer verilir (Seyidoğlu, 2003).

Tanımlar (Glassory). Yabancı ve teknik sözcüklerle, onların çeviri ya da tanımları burada verilir. Bu tür sözcükler alfabetik olarak sıralanır. Her sözcük soldan 3,81 cm içerden büyük harfle başlar, sonuna nokta konur, bazen de iki nokta ya da küçük çizgi konur. Tanım bir satıra sığmazsa, ikinci satır beş harf boşluğu içerden başlatılır. Sözcükler arasında, iki satır, bir tanım içinde ise bir satır boşluk bırakılır. Tanımlar bazen ekte de verilebilir (Balcı, 2005).

Abstract. Abstract, bir raporun içeriğinin kısa, ancak yeterli bir özetidir. Okuyucuya yazının içeriğini hızla tarama imkanı verir. Ayrıca makale ya da yazıları indeksleme ve veri tabanı oluşturma da kullanılır (Balcı, 2005).

Ana Bölüm

Araştırmanın asıl gövdesi metin kısmından oluşur. Metinde açıklanan bilgiler, bölümler ve bazen bölümlerin bir araya toplanmasıyla oluşturulan kısımlar biçiminde okuyucuya sunulur. Metnin bitiminden sonra araştırmanın son kısmı gelir (Seyidoğlu, 2003).

Giriş.

Girişte problem takdim edilir, konuyla ilgili daha önceki çalışmalardan bahsedilir, amaç ve gerekçeler bildirilir (Balcı, 2005).

Yöntem

Araştırmanın nasıl yapıldığını betimleyen kesimdir. Bu betimleme okuyucuya araştırmanın yönteminin uygunluğunu, bulguların geçerlik ve güvenirliğini değerlendirme olanağı verir. Yöntemde genelde şu alt başlıklar yer alır (Balcı, 2005):

Denekler (subjects). Bu bölümde deneye kimlerin katıldığı, katılımcı sayısı, deneklerin seçilme prosedürü ile ilgili bilgiler verilir (Balcı, 2005).

Araçlar. Bu alt bölümde araştırmada kullanılan materyaller ve işlevleri tartışılır. Standart laboratuar donatımı, mobilya, kronometre bunlar arasındadır (Balcı, 2005).

Prosedür. Bu bölüm araştırmanın her aşamasını özetler. Deneklere verilen yönergeler, grupların oluşturulması, spesifik deneysel manipulasyonlar betimlenir (Balcı, 2005).

Bulgular

Bu bölümde araştırmadan elde edilen bulgular, analiz sonuçları yazılır. Sonuçlar yazılırken mutlaka araştırmanın amaçları gözden geçirilmeli ve amaçlara ne kadar ulaşıldığı belirtilmelidir. Olumlu veya olumsuz tüm bulgular verilmelidir. Genelde yaygın olan olumlu, istatistiksel açıdan önemli çıkan bulguların bildirilmesidir, ancak olumlu sonuçlar kadar olumsuzlar da değer taşır (Arlı ve Nazik, 2004).

Bulgular yazılırken anlatıma yardımcı olacak biçimde tablo ve şekillerden yararlanılmalıdır. Tablo ve şekiller olabildiğince sık kullanılmalıdır (Arlı ve Nazik, 2004).

Çizelge ve şekiller. Çizelge ya da tablolar gerçek değerleri gösterirler ve asıl etkileri açık bir biçimde ortaya koyabilirler. Çizelgelerin üretilmesi şekillere göre daha ucuzdur. Nitelikli bir şeklin okuyucunun gözüne hemen çarpma, etkileşim ve genel karşılaştırmaları yapma gibi nitelikleri vardır (Balcı, 2005).

Metinde birkaç cümle ile kolayca betimlenebilecek verilerin çizelge olarak verilmesinden kaçınılmalıdır. Çizelge ve şekiller metni tamamlayıcı unsurlardır ve tüm iletişim görevini üstlenemezler. Ayrıca okuyucuya çizelge ya da şekilde ne aradıkları söylenmelidir (Balcı, 2005).

İstatistiksel gösterme. Anlam çıkartıcı istatistikler rapor edildiğinde (t testleri, F testleri, ki-kare vb.) test değeri, serbestlik derecesi, olasılık düzeyi ve etkinin yönü hakkındaki bilgiler verilmelidir. Ayrıca ortalama ve standart sapma gibi betimsel istatistikler de verilmelidir. Burada okuyucunun mesleki istatistik bilgisinin olduğu varsayılmalıdır (Balcı, 2005).

Tartışma

Bu kesimde bulguların implikasyonlarının (anlam, ima) özellikle de hipotezimizle ilgili olanların değerlendirilmesi ve yorumlanması esastır. Bulguları test etme, yorumlama ve nitelik değerlendirmesi yapma özgürlüğü vardır. Bulguların kuramsal sonuçları ve sonuçların geçerliği vurgulanmalıdır (Balcı, 2005).

Bulgular, önceden geliştirilen beklentiler ışığında yorumlanır. Yoksa, tesadüfi sonuçların önemli bulgular olarak nitelendirilme olasılığı artar. Ancak, bulguların beklendik ya da beklenmedik yönde çıkmasına göre, benimsenmesi ve yorumu kolay ya da zor olabilir. Genellikle beklentilere uygun bulguların araştırmacılarca daha rahat benimsendiği ve yorumlandığı; beklenmedik bulguların ise, çoğu kez reddedildiği, önemsiz görüldüğü ve yorumlamada güçlük çekildiği bilinmektedir. Sonuçların beklenmedik yönde çıkması halinde, araştırmacının hatayı, genellikle yöntem sınırlılıklarında gösterme eğiliminde olduğu, kendi geliştirip uyguladığı yöntemi şiddetle eleştirdiği, topladığı verilerin geçerlik ve güvenirliğinden büyük ölçüde kuşkuya düştüğü görülmektedir (Fox, 1969, akt. Karasar, 1976).

 

Son – Arka Bölüm

Ek. Ekler her bilimsel raporun vazgeçilmez parçalarıdır. Konu ile ilgili, ancak metin içinde ye alması uygun düşmeyen şeyler ekte yer alır. Metinde çok ayrıntılı olduğu için yer almayan çizelgeler, bir grup şekiller, yöntem konusundaki teknik notlar, okuyucunun doğrudan elinin altında bulunamayan belgelerin kopyaları vb.ekte verilmelidir (Balcı, 2005).

Son notlar. Daha çok dönem ödevlerinde kullanılırlar. Son notlar metinde küçük arap rakamları ile ardışık olarak numaralandırılırlar. “NOTLAR” başlığında da son notların metin içindeki sıralanışına uygun olarak gerekli açıklama ve referanslara yer verilir (Balcı, 2005).

Bibliyografya ya da kaynakça. Kaynakça, “belli bir konu, yer ve dönemle ilgili yayınları kapsayan veya en iyilerini seçen eser” şeklinde tanımlanmaktadır (www.tdk.gov.tr).

Araştırmada yararlanılan kaynakların sıralandığı bir bölümdür. Kaynakçada genellikle yazılı kaynaklar verilir. Kaynak kişiler daha çok metin içinde ve ön söz bölümünde verilir (Karasar, 1976).

Raporda Başlık Sistemi

“Chicago Manual of Style”’in 13.baskısı ve American Psychological Association (APA)’nın beşinci baskısının önerdiği sistem şöyledir (Balcı, 2005):

Düzey I Orta Başlık (Sözcüklerin sadece ilk harfleri büyük)

Düzey II İtalik orta başlık (Sözcüklerin Sadece İlk Harfleri Büyük)

Düzey III İtalik Yan Başlık (Sözcüklerin Sadece İlk Harleri Büyük)

Düzey IV İtalik paragraf başlığı (Sadece ilk sözcüğün ilk harfi büyük)

Düzey V BÖLÜM BAŞLIĞI (BÜYÜK HARFLERLE ORTA BAŞLIK)

Her alt başlıkla metin arasında yukarıdan veya aşağıdan iki satır boşluk olmalıdır (Şekil ve çizelgeden sonra başlık yer alırsa aralarında üç satır boşluğu bulunmalıdır).

 

Sayfaların Numaralandırılması

Raporda ön bölümde boş sayfa, adama ve epigraf sayfaları dışında her sayfaya bir numara verilir.

Ön bölümde sayfalar küçük roman rakamları ile numaralandırılır. Ön bölümde sayfalar küçük roman rakamları ile numaralandırılır. Numaralar sayfaların alt kenarından yedi satır yukarıda ortalanarak verilir. Numaralandırmaya (ii) ile başlanır. Başlık sayfası “i” ile numaralanır, ancak görünmez.

Ana bölümler, şekiller, ekler, notlar ve kaynakça listesi arap rakamları ile sayfaların üst kenarından yedi satır aşağıdan ortalanarak verilir (Balcı, 2005).

 

Raporda Çizelgeler

Metin içinde verilen çizelgeler, büyüklüklerine göre, metinle birlikte ya da ayrı sayfalarda verilir. Genellikle yarım sayfadan az yer tutan çizelgeler metinle birlikte, daha büyük çizelgeler ayrı sayfalarda verilir (Karasar, 1976).

Metinle birlikte verildiğinde, çizelge, sayfanın ortalarına ya da sonuna gelecek biçimde yerleştirilmelidir. Sayfa metinle başlamalı, çizelge ondan sonra gelmelidir. Çizelge ile metin arasında üstten ve alttan birer geniş satır aralığı boşluklar bırakılır. Böylece, çizelge ile metin birbirinden kolayca ayrılabilir (Karasar, 1976).

 

Metinde Şekiller

Şekiller metinde ilk referans gösterildikleri yere olabildiğince yakın olmalıdırlar. Şekillere gönderme yapılırken “Bakınız…” şeklinde cümleler kullanılmalıdır.

Şekiller bir sayfada bitmezse birbirini izleyen sayfalara yerleştirilir. Bu sayfalar sırayla ayrı sayfalar gibi numaralandırılır.

Şekil için bir sayfanın dört tarafından en az 2.54 cm’lik boşluk bırakılmalıdır. Tezlerde sol boşluk biraz daha fazla olabilir (Balcı, 2005).

 

 

 

Yararlanılan Kaynaklar

Arlı, M., ve Nazik, M.H.(2004) Bilimsel Araştırmaya Giriş. Ankara, Gazi Kitabevi.

Balcı, A. (2005). Sosyal Bilimlerde Araştırma: Yöntem Teknik ve İlkeler. Ankara, Pegema Yayıncılık.

Karasar, N. (1976). Araştırmalarda Rapor Hazırlama Yöntemi: Kavramlar İlkeler Teknikler. Ankara, Pars Matbaacılık.

Seyidoğlu, H. (2003). Bilimsel Araştırma ve Yazma El Kitabı. İstanbul, Güzem Can Yayınları.