İsveç Eğitim Sistemi

İsveç’te temel eğitim merkezi bir sistemle yürütülmektedir. İsveç’te eğitim, hedefler doğrultusunda bir yönetim sistemi ile idare edilmektedir. Hükümet eğitim için tam sorumluluk sahibidir ve her düzeyde eğitim için çerçeveyi oluşturur. Bununla birlikte temel, orta ve yetişkin eğitimi düzeylerinde eğitimi sağlamak ve okulları işletmek belediyelerin görevidir. Üniversiteler ve üniversite kolejleri üçüncü düzey öğretim verme ve işletme konusunda sorumludurlar. Ulusal çerçeve yasalardan ve okullar, öğretim programları, hedefler ve ders öğretim programı konusundaki kurallardan oluşmaktadır. Özellikle sistemin gözlemleme ve değerlendirmesine ilişkin bazı sorumluluklar hükümete bağlı kuruluşlara devredilmiştir (Tümerkan Albayrak ve Birinci, 2017).

İÇİNDEKİLER

ŞEKİLLER  DİZİNİ. iii

GİRİŞ. 1

1. COĞRAFİ, SİYASİ VE EKONOMİK YAPI 2

2. EĞİTİM FELSEFESİ VE AMAÇLARI. 3

3. İSVEÇ EĞİTİM SİSİTEMİ. 3

3.1. Okul Öncesi Eğitim.. 7

3.1.1. Kreş, Aile Kreşi ve Çocuk Bahçeleri 8

3.2. İlköğretim.. 8

3.3.  Ortaöğretim.. 8

3.4. Yükseköğretim.. 9

3.5. Öğretmen Yetiştirme. 10

3.5.1. Okul Öncesi Öğretmenliği 11

3.5.2. Serbest Zaman Öğretmenliği 11

3.5.3. İlköğretim Öğretmenliği 12

3.5.4. Ortaöğretim Öğretmenliği 12

3.6. Yönetici Seçme ve Yetiştirme. 12

3.7. Yaygın Eğitim.. 13

3.8. Özel Eğitim.. 13

4. EĞİTİMİN FİNANSMANI 14

5. TÜRKİYE VE İSVEÇ EĞİTİM SİSTEMLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI 14

SONUÇ.. 16

ŞEKİLLER  DİZİNİ

Şekil 1. İsveç’te 2-5 yaş arası çocukların erken çocukluk eğitimi ve ilköğretime kayıt oranları (2015) 4

Şekil 2. İsveç’in Fen Bilimleri Kategorisinde  PİSA sınav performansı 5

Şekil 3. İsveç’in Okuma Becerileri Kategorisinde PİSA sınav performansı 5

Şekil 4. İsveç’in Matematik Kategorisinde PİSA sınav performansı 6

Şekil 5. OECD Ülkelerinin 3-5 Yaş Net Okullaşma Oranları 6

Şekil 6. OECD Ülkelerinin Eğitim Seviyelerine göre Eğitim Kurumlarında Ortalama Sınıf Mevcudu. 7

Şekil 7. OECD Ülkelerinin eğitim harcamaları (2016) 7

TABLOLAR DİZİNİ

Tablo 1. Türkiye ve İsveç Eğitim Sisteminin Amaç ve Yapı Bakımından Karşılaştırılması 15

GİRİŞ

Dünya ülkeleri eğitim sistemlerini sürekli yenilemekte, daha çok insanı daha uzun süre eğitmek hedefinden hareketle reform denebilecek uygulamaları gerçekleştirmektedir. Her alanda gözlenen hızlı değişim, eğitimin amaçlarında, öğrenme-öğretme süreçlerinde, öğretim süresinde, öğretmen yeterliklerinde yeniliğe gidilmesini gerektirmektedir. Bilim ve teknolojide meydana gelen gelişmeler, bireylerin gereksinimlerinde değişime neden olurken, çağı yakalayabilecek ve gelişen teknolojinin hızına davranış olarak uyum sağlayabilecek nitelikli insan gücünün yetiştirilmesi gerekliliği, ülkelerin eğitim sistemlerinde yeniliğe gitmelerini zorunlu hale getirmektedir. Türkiye, son yıllarda eğitime ayırdığı bütçeyi artırmasına rağmen, elde edilen güncel raporlara göre AB ve OECD ülkelerin eğitime ayırdığı kaynakların hala gerisinde kalmaktadır. İsveç ise eğitime ayırdığı bütçe açısından OECD ortalamasının hayli üzerinde olduğu görülmektedir.

Bir ülkenin eğitim sisteminin dinamik olması beklenir. Toplumsal-kültürel ve teknolojik değişimin hızını yakalayabilmek için sürekli bir gözden geçirme ve yenileştirme çabası içinde olmak gerekir. Bu yüzden ülkeler eğitim sistemlerini yenileştirmede birbirleri ile bir koordinasyon içinde olmalıdırlar. Özellikle gelişmekte olan ülkeler, gelişmiş ülkelerin öğretmen yetiştirme modellerinin uygulanabilirlik düzeyini tartışmak ve gündeme almak durumundadırlar. Eğitim sistemi, toplumlardaki değişimle birlikte evrildiği için her ülkede farklı türde eğitim sistemi meydana gelmiştir. Bu çalışmanın amacı İsveç  eğitim sisteminin, Türk Eğitim Sistemi’yle benzerliklerin ve farklılıkların ortaya koyarak bazı öneriler sunmaktır.

1. COĞRAFİ, SİYASİ VE EKONOMİK YAPI

İsveç, resmi adıyla İsveç Krallığı, Kuzey Avrupa’daki İskandinavya yarım adasında yer almaktadır. İsveç’in başkenti, aynı zamanda ülkedeki en büyük kent olan Stockholm’ dur. Ülke yaklaşık 450 bin kilometre kare yüzölçümüne ve 10,1 milyon nüfusa sahiptir. Ülkenin %50.06’sını erkekler, %49.94’ünü kadınlar oluşturmaktadır. Resmi dili İsveççe’ dir (Tümerkan Albayrak ve Birinci, 2017). İskandinavya’nın en büyük yüz ölçümüne sahip ülkesi olan İsveç, batı ve kuzeyden Norveç, doğudan ise Finlandiya ile sınır komşusu ve ‘’Öresünd Köprüsü’’ aracılığıyla da Danimarka’yla bağlantı içindedir  (T.C. Ticaret Bakanlığı, 2016).

İsveç, meclis sistemine sahip, anayasal monarşi ile yönetilmektedir. Kralın rolü yalnızca törensel görevlerle sınırlıdır. Kraliyet, günümüzde Bernadotte ailesinden gelen Kral Carl XVI Gustav ve Kraliçe Silvia tarafından temsil edilmektedir. İsveç günümüzde, gücünü doğrudan halktan alan parlamenter demokrasi ile yönetilmekte ve halk, yasama yetkisi olan ‘’Riksdag’’(meclis) tarafından temsil edilmektedir (Stokholm Ticaret Müşavirliği, 2016). İsveç dış siyasette 1814’ten beri barış politikası izlemekte, savaşa dayanmayan bir dış ilişkiler siyaseti gözetmekle birlikte, çıkan çoğu savaşta da tarafsız kalmakta ve bu politikaya ters düşeceği için NATO ve AET’ye girmemektedir (Tümerkan Albayrak ve Birinci, 2017).

İsveç, 2018 yılı itibarıyla % 2.2 oranında büyüme göstererek 542 milyar dolarlık gayrisafi yurt içi hâsıla ve 53.930 dolarlık kişi başı gelire sahip bir ülke olmuştur (Dışişleri Bakanlığı, 2018). Yüksek oranda dışa açıklık, yüksek refah seviyesi, gelişmiş bir iş dünyası, ARGE ve yenilikçi yapısı ve özellikle hizmet sektörünün payının güçlü olması, günümüzde İsveç ekonomisinin öne çıkan yapılarıdır Sosyal refah devleti geleneğinin çok sağlam temellere dayandığı İsveç’te ortalama gelir düzeyi yüksek ve iş kolları arasındaki gelir farkı göreli olarak azdır (T.C. Ticaret Bakanlığı, 2016).

İsveç çam ormanı, su gücü, demir madeni, uranyum ve öteki maden türleri yönünden zengin olmakla birlikte petrol ve kömür yatakları yönünden yoksul bir ülkedir. İsveç’te tarıma elverişli alanlar, yüzölçümün yalnızca %7,2’sini oluşturur. Stockholm, Malmö, Göteborg, Norköping, Linköping, Vasteras. Uppsala, başlıca endüstri merkezleridir (Tümerkan Albayrak ve Birinci, 2017). Yüzölçümünün % 9’u göllerle kaplı olan ülkede yaklaşık 100.000 adet göl bulunmaktadır. Ülkenin % 16’sı dağlıktır. % 54’ü ise ormanlarla kaplıdır. İsveç’in yaklaşık 1/6’sı Kuzey Kutup Dairesi’nin kuzeyinde yer almaktadır. İsveç’in büyük bir bölümünde tüm mevsimlerde yağış görülen soğuk bir iklim hüküm sürmekle beraber, güney bölümlerde hava daha ılıktır (T.C. Ticaret Bakanlığı, 2016).

2. EĞİTİM FELSEFESİ VE AMAÇLARI

İsveç eğitim sisteminin temel prensipleri; cinsiyet, etnik köken, sosyal statü ayrımı yapılmaksızın, ülkenin her bölgesindeki tüm bireylere eğitimde fırsat eşitliğinin tanınması ve bütün okullarda kız ve erkek öğrencilerin beraber eğitim görmesidir. Farklım okul türleri için geliştirilen öğretim programlar ülkenin her bölgesi için geçerlidir. Bir diğer prensip ise eğitimin parasız olmasıdır (EURYDİCE ve CEBEFORB, 1999; akt. Çorbacı, 2005).

Ulusal okul sisteminin temel amaçları 1985 İsveç Okul Yasası’nın birinci bölümünde belirtilmiştir (Education Act, 1985: akt. Çorbacı, 2005):

  1. Ülkenin hangi bölgesinde olursa olsun her okul kendisi ile eşdeğer okul türleri ile eşit eğitim vermekle yükümlüdür.
  2. Eğitimin amacı, aile ile işbirliği yaparak çocukların sorumluluk sahibi birer toplum üyesi ve yetişkin olma yönünde gelişimlerini desteklemektir.
  3. Bunu yaparken özel ilgiye muhtaç çocuklar da dikkate alınmalıdır.

Ekonomik nedenlerden ötürü kimsenin eğitim hizmetlerinden mahrum kalmaması adına lise ve üniversite öğrencileri  için eğitimlerini finanse edecek çeşitli fonlar oluşturulmuştur (EURYDİCE ve CEBEFORB, 1999; akt. Çorbacı, 2005).

3. İSVEÇ EĞİTİM SİSİTEMİ

İsveç’te temel eğitim merkezi bir sistemle yürütülmektedir. İsveç’te eğitim, hedefler doğrultusunda bir yönetim sistemi ile idare edilmektedir. Hükümet eğitim için tam sorumluluk sahibidir ve her düzeyde eğitim için çerçeveyi oluşturur. Bununla birlikte temel, orta ve yetişkin eğitimi düzeylerinde eğitimi sağlamak ve okulları işletmek belediyelerin görevidir. Üniversiteler ve üniversite kolejleri üçüncü düzey öğretim verme ve işletme konusunda sorumludurlar. Ulusal çerçeve yasalardan ve okullar, öğretim programları, hedefler ve ders öğretim programı konusundaki kurallardan oluşmaktadır. Özellikle sistemin gözlemleme ve değerlendirmesine ilişkin bazı sorumluluklar hükümete bağlı kuruluşlara devredilmiştir (Tümerkan Albayrak ve Birinci, 2017).

İsveç’te ilköğretim 9 yıl olup zorunludur. Zorunlu eğitim sonrasında çocuğun başarısına göre meslek okullarına ya da normal lise öğrenimine devam etme alternatifi bulunur. Okullar, Belediyeler tarafından işletilir ve eğitim, kitap ve öğle yemekleri ücretsiz olarak sağlanır. Kreşlere çocuklar 7 aylıktan zorunlu eğitime başladığı 7 yaşına kadar kabul edilir. Kreşlere çocuğun kabul edilebilmesi için, anne ve babanın çalışması ya da öğrenim görmeleri zorunluluk koşulu aranır. Anaokullarından farklı özellikleri olan gençlik evlerine zorunlu eğitim birinci sınıfındaki çocuklar kabul edilirler. Tatiller ve boş zamanlarda çocuklar gençlik evlerine giderler (Ada ve Üstün, 2008). İsveç’te birçok üniversitede sosyal hizmetler bölümü vardır. Bu üniversitelerde sosyal hizmet politikası, yöntem ve teknikleri, psikoloji konularında 2 yıl teorik,2 yıl uygulamalı olmak üzere 4 yıl eğitim verilmektedir. . Yetişkinler için kamu okul sistemi belediye yetişkin eğitimini, lise sonrası eğitimi, ileri düzey mesleki eğitimi, öğrenme zorluğu çeken yetişkinler için belediye eğitimini içermektedir (Tümerkan Albayrak ve Birinci, 2017).

OECD’nin 2016 verilerine göre, İsveç, yüksek öğrenimde öğrenci başına düşen eğitim harcamalarıyla, Lüksengurg (48.907 $), ABD (30.003 $) ve İngiltere (26.340 $)’den sonra dördüncü sırada olduğu görülmektedir. 20.973 dolarlık öğrenci başına düşen eğitim harcamasıyla OECD ortalamasının çok üzerinde olduğu  görülmektedir. Türkiye ise 8.901 dolar harcamayla OECD ortalamasının altındadır (OECD, 2019). İsveç ilköğretimde kişi başına düşen 10.857 $’lık harcamayla 8. sıradayken, okul öncesi eğitimine 14.917 $’lık harcamasıyla 3. Sırada olduğu görülmektedir. Ortaöğretimde kişi başına düşen harcamalarda ise 14.402$’la 12. sıradadır.

İsveç’in PİSA performansı incelendiğinde matematik okuryazarlığı sıralamasında 22, fen bilimleri okuryazarlığı sıralamasında 29, ve okuma becerileri sıralamasında ise 24. sırada olduğu görülmektedir (OECD, 2019).

İsveç’e ilişkin bazı eğitim göstergeleri aşağıda verilmiştir;

Şekil 1. İsveç’te 2-5 yaş arası çocukların erken çocukluk eğitimi ve ilköğretime kayıt oranları (2015)

ekran görüntüsü içeren bir resim

Açıklama otomatik olarak oluşturuldu

Şekil 2. İsveç’in Fen Bilimleri Kategorisinde  PİSA sınav performansı

ekran görüntüsü içeren bir resim

Açıklama otomatik olarak oluşturuldu

Şekil 3. İsveç’in Okuma Becerileri Kategorisinde PİSA sınav performansı

ekran görüntüsü içeren bir resim

Açıklama otomatik olarak oluşturuldu

Şekil 4. İsveç’in Matematik Kategorisinde PİSA sınav performansı

Şekil 5. OECD Ülkelerinin 3-5 Yaş Net Okullaşma Oranları

Şekil 6. OECD Ülkelerinin Eğitim Seviyelerine göre Eğitim Kurumlarında Ortalama Sınıf Mevcudu

ekran görüntüsü içeren bir resim

Açıklama otomatik olarak oluşturuldu

Şekil 7. OECD Ülkelerinin eğitim harcamaları (2016)

3.1. Okul Öncesi Eğitim

Okul öncesi eğitim kurumları, çocukları en iyi koşullarda gelişme olanakları vermek bağımsız ancak sorumlu, paylaşımcı katılımcı zihinsel becerilerin en üst düzeyde kullanabilme gibi ideal durumlara erişmeyi amaçlamaktadır. Böyle bireyler yetiştirmek toplumda sosyal sistemlerin rolüdür. Bu sosyal kurumlarında bir eğitim kurumu olduğunu düşünülecek olursa bu durumun ilk basamağı, kreşler ve çocuk yuvaları olduğu söylenebilir.

3.1.1. Kreş, Aile Kreşi ve Çocuk Bahçeleri

Kreş ve çocuk bahçeleri, 7 aylıktan zorunlu eğitime başladığı 7 yaşına değin kabul edilirler. Kabulde, çocukların anne ve babalarının çalışmaları ya da öğrenim görmeleri koşulu aranır. Kreşler, bayram ve tatil günleri dışında tüm yıl sabah 06 : 30 ile akşam 19 :00 arası açıktır. Aileler gelirlerine göre ücret öderler. Her bölge ödeme sistemini kendi tespit eder. Çocuk bahçelerinin üçte ikisi belediyelere bağlıdır. Diğerleri ise birlikler ve sanayi kuruluşlarınca finanse edilir. Çocuk bahçelerinin günlük programları genellikle şu etkinlikleri kapsar: özgür oyunlar, grupla şarkı ve çalgı öğrenimi, dans ve beden eğitimidir (Ada ve Üstün, 2008).

Kreşlerde çocuklar tam gün kalırlar. Yerlerde uyurlar ve oynarlar. Tüm günlerini belirli eğitsel çalışmalarla geçirirler. Bir de kreşlerde yer bulamayan ya da  hastalık gibi nedenlerle kreşlerde kalmayan çocuklar başka ailelerce bakılırlar. Bunlara aile kreşleri denir. Veliler bu kreşler için bucakların saptadığı ücreti öderler. İsveç’te okul öncesi eğitiminin amaçları; her çocuğa en iyi koşullarda gelişme olanakları vermek, bağımsız ve sorumlu kişiler yetiştirmek, çocukların birbirleriyle kaynaşmasını sağlamak, çocukların kavrama yeteneğini geliştirmek ve dil, İmaj, ses ve hareket yoluyla çocuklara çeşitli becerileri kazandırmaktır (Ada ve Üstün, 2008).

3.2. İlköğretim

İsveç’te zorunlu öğretim dokuz, okula başlama yaşı ise yedidir. İsveç’te zorunlu ilköğretim yasal olarak 1842 yılında başlatılmıştır. Zorunlu ilköğretim okulları (Grundskola) günümüzde 9 yıllık olup; ‘’ilk aşama’’ (lagstadiet, 1–3 yıl), ardından ‘’ikinci aşama’’ (mellanstadiet, 4-6 yıl) ve daha sonra ‘’üçüncü aşama’’ (högstadiet, 7–9 yıl) olmak üzere üçer yıl süren üç öğretim basamağından oluşmaktadır (Boztaş ve Er, 2012). 2011 yılında yürürlüğe giren Yeni Eğitim Yasası’yla birlikte zorunlu eğitim sistemi için yeni bir eğitim programı oluşturulmuştur. Zorunlu eğitimin ilk yedi yıllık döneminde, öğrencilerin eğitim durumları hakkında velilere düzenli olarak bilgi verilir. Bu zaman diliminde öğrencilere herhangi bir not verilmemektedir. Sekiz ve dokuzuncu sınıflarda ise, dönem sonlarında öğrencilerin not durumlarını gösteren karneler (Rubric) verilir (Polatcan, 2014).

3.3.  Ortaöğretim

Belediyeler zorunlu ilköğretimini tamamlayan öğrencilere 3 yıl süren ortaöğretim eğitimi sağlamakla yükümlüdür. Gymnasium (lise), zorunlu eğitimin ardından isteğe bağlı olarak gidilen bir üst eğitim kademesidir. Seçmeli 3 yıllık 18 ulusal program vardır, bunlardan 6’sı üniversite gibi yüksek öğrenime hazırlık yapmakta ve 12 tanesi mesleki niteliktedir (Sweden Sverige, 2018). İsveç’te belediyeler, ‘’Öğretim Kanunu’’ kapsamında zorunlu eğitimi bitiren öğrencilere ortaöğretim sunmak zorundadır. Bu eğitim kademesi bireylerin, ileride nasıl bir eğitim alacaklarsa, ona uyum sağlayabilmelerini sağlamak görevindedir (Boztaş & Er, 2012).

Giriş koşulları programlara göre değişmekle birlikte, bu okulların tümü zorunlu eğitimin yapıldığı yıldan itibaren İsveççe, İngilizce ve matematikte başarı notuna sahip olmayı talep etmektedir (Sweden Sverige, 2018). Ders programları, haftalık bir akış şeması değil, tamamlanması gereken saatlerin bitirilmesi esas alınarak düzenlenmektedir. Ortaöğretim öğrencileri son sınıfta okulun bitmesine iki hafta kala mezuniyet tezi hazırlar ve bu süreçte onlara yardımcı olacak bir danışman öğretmen bulunmaktadır (Erdoğan, 2015).

İsveç’te yeni ortaöğretim programı 2011 yılında yürürlüğe girmiştir. Yeni yasayla yükseköğretim hazırlık programları, mesleki programlar ve ulusal programlarda değişiklik yapılmıştır. Tüm ortaöğretim programları; İsveççe, İngilizce, matematik, vatandaşlık bilgisi, beden eğitimi ve sağlık gibi bazı zorunlu dersler etrafında toplanmıştır. Ayrıca, öğrencilere özel konularda eğitim için programda esneklikler sağlanmıştır. Değerlendirme, öğrencilerin eğitim öğretim döneminde göstermiş oldukları süreç odaklı performans sonucunda verilen notlarla yapılmaktadır. Ulusal sınavlar, temel konular üzerinde yapılmaktadır (Polatcan, 2014).

3.4. Yükseköğretim

İsveç’te yükseköğretim, devlete bağlı on dört üniversite (universitet) ve yirmi iki yüksek okulda (högskolor) yürütülmekle, bağımsız yükseköğretim kurumları da bulunmaktadır. İsveç’te üniversite ve yüksekokulların ulusal düzeydeki etkinliklerini, yükseköğretimin kalitesini, mevzuata uygunluğunu, yeterliliklerini “Yükseköğretim Ulusal Ajansı” (Högskoleverket) denetlemektedir (Boztaş ve Er, 2012).

İsveç’te öğrenciler yükseköğretime iki şekilde kabul edilmektedir: Öğrencilerin ortaöğretimde aldıkları derslere ve puanlara göre ya da yükseköğretime devam edebilme yeterliliğini ölçen ‘’Genel Öğrenme Yeteneği Sınavı’’na göre kabul edilmektedirler (Erdoğan, 2015).

3.5. Öğretmen Yetiştirme

Öğretmen eğitiminin içeriği, İsveç Yükseköğretim Yönetmeliği (Swedish Council for Higher Education)’nde belirtilmiştir (Rosen ve Wedin, 2018). Bu yönetmeliğe göre öğretmen olabilmek için İsveç eğitim sistemi içinde bir öğretmenlik programı bitirmek gerekmektedir. Bu programların içeriği ve süresi öğretmenlik alanlarına göre değişmektedir (Erdoğan, 2015) Öğretmenlerin büyük çoğunluğu için uygulanan program; teorik eğitimin yanı sıra bir yıl süreli uygulamalı eğitimi de kapsar. Öğretmenler sivil devlet memuru gibi yarım gün veya tam gün çalışırlar. İsveç, öğretmen eğitim politikaları ve uygulamaları bakımından pilot bir ülke olarak tanımlanmaktadır. Çağdaş bir toplumun ihtiyaçlarına cevap verebilecek, çağın gereçlerine uygun ve yeni bilgi ve eğitim teknolojileri ile uyumlu olan İsveç eğitim Sistemi, OECD ülkelerinin ve eğitim sorunları olan ülkelerin dikkatlerini çekmektedir. Eğitim programlarının hazırlanması ve uygulanması İskandinavya Modeli çerçevesinde yapılmaktadır (Torun, 2010).

1 Aralık 2013 itibariyle, okul ve okul öncesi öğretmenleri için daimi sözleşmeler konusunda profesyonel sertifika gerekmektedir. İsveç eğitim politikasındaki bir kilometre taşı olan bu karar, öğretmenlik mesleğinin statüsünü yükseltmeyi, mesleki gelişmeyi desteklemeyi ve böylece eğitimde kaliteyi artırmayı hedeflemektedir (Sweden Sverige, 2019).

Ada ve Üstün (2008), İsveç’te öğretmen yetiştirmenin amaçlarını şöyle sıralamaktadır; (i) yetişme değişik okul düzeylerinde öğretmenler arasında ve öğretmenlerin başkalarıyla ve özellikle aileyle işbirliğini oluşturma çabaları kazandırmalıdır. (ii) Bireylerin gelişme hakkına ve öğrencinin bireysel onuruna saygıyı yerleştirmeye katkıda bulunmalıdır. (iii) Okul çalışmalarında yetenekleriyle ilgili olarak, öğrenciler arasında farklı bir anlayış doğuran psikolojik bir temel verilmelidir. (iv)  Olaylar önünde bilimsel bir tutum ve eleştirel düşünce alışkanlığı kazandırılmadır. (v) Disiplinlerle ilgili olarak yeterli olan bilgisi verilmelidir.

İsveç’te her öğretmenin yılda 104 saat hizmet içi eğitim alması gerekmektedir. Bu eğitimler genellikle öğretmen yetiştiren enstitüler, fakülteler vb. kurumlar tarafından yapılır (Erdoğan, 2015).  Eğitim personeli için hizmet içi eğitim programı verilmesi, devlet ve belediyelerin sorumluluğu altındadır. Merkezi yönetim, ülke genelinde hizmet içi programlarını uygulamakla yükümlü iken, yerel yönetimler ise, kendi bölgelerindeki okulların hizmet içi eğitiminin planlarlar (Torun, 2010).

İsveç’ de eğitimciler tüm yetişme stratejilerinde hizmet-içi eğitimi temel alır. Hizmet içi eğitime ayrılan ödenek sürekli artırılmaktadır. Öğretmenler zamanlarının yarısını okulda, yarısını hizmet içi eğitim çalışmalarına katılmakla geçirirler. İsveç’ te hizmet içi eğitim iki nedenle önemlidir (Ada ve Üstün, 2008);

1. Öğretmenlerin yeni teknik ve yöntemlere kendilerini hazırlama ve getirilen yenilikler üzerindeki kaygılarını ortadan kaldırma gerekliliğinin ortaya çıkması.

2. Eğitim reformlarında ve uygulamalarında öğretmenlerin katılımının gerekli görülmesi

3.5.1. Okul Öncesi Öğretmenliği

Okul öncesi öğretmenlik programının temel hedefleri, Yükseköğretim Yönetmeliği’nde, öğrencileri, bağımsız çalışmak için ihtiyaç duydukları bilgi ve yetenekleri kazandırmak şekilde eğitmek olarak belirtilmiştir (Rosen ve Wedin, 2018).

İsveç’te okul öncesi öğretmeni olmak için, öğrenciler okul öncesi öğretmen eğitimini 3,5 yıl süreyle öğrenmelidir. Programlar üniversitelere göre değişmektedir. İlk aşama; 3 yıllık bir eğitimi içerir. İkinci aşama ise bir dönemlik ileri düzey uzmanlık eğitimini içerir. Ancak bazı bölgelerde eğitimin bu son aşaması için ileri düzey kurslar bulunmaktadır (Karlsson, Bigsten, ve  Garvis, 2018).

3.5.2. Serbest Zaman Öğretmenliği

Serbest zaman öğretmenliği 1964 yılından bu yana birçok değişim geçirmiş nispeten genç bir uygulama alanıdır (Dahl ve Karlsudd, 2015). Serbest zaman merkezleri (LtC), erken okul çağındaki çocuklara demokrasi, normlar ve değerlerle ilgili öğrencilerin bilgi ve becerilerini geliştirmeyi ve bu alanlarda gayret göstermelerini sağlamayı amaçlayan merkezlerdir. İsveç’te çok yaygındır. Altı ve dokuz yaş arasındaki tüm öğrencilerin yaklaşık % 84’ü vergi ile finanse edilen ve yoğun şekilde desteklenen bu merkezlerde eğitim görmektedir (Hjalmarsson, 2018). Serbest zaman merkezleri’nin ana görevleri; öğrencinin duygusal, entelektüel, fiziksel ve sosyal gelişimi ve öğrenmesini teşvik etmeyi, öğrencilere zaman ve içerik bakımından okulu tamamlayan anlamlı serbest zaman sunmayı amaçlamaktadır. Bu merkezler genellikle okul binasının içerisinde yer almaktadır (Elvstrand ve Lago, 2018). Belediye eğitimin kalitesinden ve okul müdürü boş zaman merkezlerinde yapılan çalışmalardan sorumludur. Boş zaman merkezleri, zorunlu okul müfredatına bağlıdır (Lager, 2019).

3.5.3. İlköğretim Öğretmenliği

İlköğretim öğretmen eğitimi iki şekildedir. Birincisi; 1-7. Sınıflar için öğretmenlik 3,5 yıl süren ve öğrencilerin 4 ayrı branşta (Dil Bölümü, Toplum Bilimleri, Matematik ve Fen Bilimleri, Estetik) uzmanlaştıkları eğitimdir. İkincisi ise  4-9. sınıflar için öğretmenlik, 5,5 yıl süren ve öğrencilerin 4 ayrı branşta (Dil Bölümü, Toplum Bilimleri, Matematik ve Fen Bilimleri, Estetik) uzmanlaşmayı seçtikleri eğitimdir (Erdoğan, 2015).

3.5.4. Ortaöğretim Öğretmenliği

Orta öğretim öğretmen eğitimi 5 yıl süren ve Dil, Toplum Bilimleri ve Fen Bilimleri olmak üzere üç ayrı bölümde öğretmen yetiştiren bir programdır (Erdoğan, 2015). Orta dereceli okul öğretmenlerinin çoğu, öğretmen adaylarına verilen özel ilk dereceyi almış bulunmaktadır. Bu dereceyi aldıktan sonra 4-5 yıl sürekli ve psikoloji pedagoji, öğretim uygulaması içeren bir programdan geçirilir (Ada ve Üstün, 2008).

Akademik derecelere sahip orta dereceli okul öğretmenlerini mesleğe hazırlama görevini, son birkaç yıl içinde Stockholm ve Malmö de kurulan eğitim fakülteleri üzerine alınmıştır. Bu kurumlar eğitim araştırmaları yapmakta ve gerek lisans, gerekse lisans-üstü seviyede öğretim vermektedir (Ada ve Üstün, 2008).

3.6. Yönetici Seçme ve Yetiştirme

İsveç’te ilköğretim ve ortaöğretim kademesi müdür adaylarının istihdam süreci arasında farklılıklar bulunmamaktadır. Süreç, duyuru ve başvuru, seçim ve atamadan oluşur. Aşamalara ilişkin açıklamalar şöyledir (Johansson, 2003; 241-242; akt. Çorbacı, 2005).

Duyuru ve başvuru aşamasında müdürlük için boş kadrolar genellikle ulusal gazetelerde ve dergilerde ilan edilir. Başvurular belli bir okuldaki boş kadro için belediyelere yapılır. Müdürlük kadroları eğitim alanından veya alan dışından, özellikle işletme mezunu veya şirketlerde yöneticilik deneyimine sahip üniversite mezunu tüm bireylere açıktır.

Seçim ve eleme aşamasında başvurular belediye kurulları tarafından değerlendirilir ve atanacak müdürün seçimi yine belediye kurulları tarafından yapılır. Seçilen adaylar mülakata alınır. Belediye eğitim kurumları yerel gereksinimleri daha iyi bildikleri için okullarına atanacak müdürlerin özelliklerini kendileri belirlemeleri için özellikle teşvik edilir. Belediye kurulları, kişinin mesleki geçmişi ve eğitiminden çok, dürüstlük ve doğruluk gibi bireysel özelliklerini dikkate alır.

Atama aşamasını da yine belediye kurulları gerçekleştirir. Ataması gerçekleştirilen müdürler hizmet içi eğitim programları uygulanır. Ataması ilk defa gerçekleşmiş müdürlere görevlerinin ilk iki yılında yardım ve rehberlik sağlamak amacıyla eğitim programları uygulanır.

3.7. Yaygın Eğitim

İsveç’te belediyelerin sorumluluğunda yetişkinler için ve öğrenme güçlüğü çeken yetişkinler için eğitim programları uygulanır. Öğrenme güçlüğü çekenler için lise düzeyinde zorunlu olmayan eğitimler verilmektedir (Kilimci ve Riis, 2008). İsveç toplumunun üçte biri zorunlu eğitim ile diğer eğitim kurumlarını bitirdikten sonra değişik eğitim kurumlarına devam etmektedir. Yetişkinler için halka yönelik açılan kurslar, yüksek halk okulları ve öğretim kulüpleridir. Yüksek halk okulları yatılıdır. Burada  bulunan öğrenciler kendi öğretim planını yapmakta özgürdür. Her okulda öğrenci sayısı 100 kadardır.  Müzik, tiyatro, gazetecilik gibi özel dersler de verilmektedir. Eğitim ücretsizdir ancak oda ve yemek masrafları öğrenciye aittir. Yaygın eğitimin temel amaçları, örgün eğitimden yararlanamayanların kısa süreli eğitimle eksikliklerini tamamlamak, mesleki yaşamdaki değişikliklere yanıt veren tamamlayıcı bir yetişme kazandırmak ve yetişkinlere toplumsal, kültürel ve siyasal etkinliklere katılma olanakları sağlamak şeklinde sıralanabilir. Yetişkinler için düzenlenen bu eğitim programlarında ailevi koşullar, çalışma saatleri ve ekonomik koşullar göz önünde bulundurulur (Ada ve Üstün, 2008).

3.8. Özel Eğitim

İsveç’te beş farklı özel eğitim kurumu bulunmaktadır. Bunlar (Erdoğan, 2015);

  • Tam zihinsel engelliler eğitim okulları
  • Zihinsel engelliler öğrenebilir olanlar için öğretim okulları
  • Tam ortopedik engelliler eğitim-öğretim okulları
  • Konuşma-işitme engelliler öğretim okulları
  • Görme engelliler okulları

İsveç’te işitme engelli bütün çocuklar, özel olarak düzenlenmiş normal kamu okullarında eğitim görmektedir. Öğrenme güçlüğü çeken öğrenciler temel eğitim ve ortaöğretim boyunca, Sarskola adı verilen okullarda özel eğitim alırlar. Bu öğrenciler kaynaştırma eğitimiyle normal okullarda da eğitimlerini sürdürebilirler. 2002 yılından itibaren yürürlüğe giren Üçüncü Düzey Öğretim Yasası ile üçüncü düzey öğretim kurumlarında ırk, cinsiyet ve engel durumuna bakılmadan engelli öğrenciler ve velileri için devletin eşit eğitim hakkı sunmak zorunda olduğu belirtilmektedir (Polatcan, 2014).

4. EĞİTİMİN FİNANSMANI

Eğitimin finansmanı merkezi devlet bütçesi ve belediyeler tarafından karşılanmaktadır. Resmi eğitim sistemi içindeki okullarda eğitim öğretim tamamen ücretsiz olup genel olarak öğrenciler ve ebeveynleri, hiçbir şekilde okul araç gereçleri, yemek, sağlık ve uzakta oturan öğrencilerin okullarına taşınması için ücret ödemez (UNESCO, 2012). Öğrenciler genelde oturdukları yerlerdeki en yakın belediyenin denetimindeki okulları tercih eder. Ancak öğrenci ve velilerin başka belediyelerdeki okulları ya da özel okulları seçme hakkı vardır. Özel okullar herkes için açık olup Eğitim Bakanlığı tarafında onaylanmış okullardır. Belediyeler her öğrenci için o yılın tespit edilen öğrenci ödeneğini okullara bildirir (Eurydice, 2014).

5. TÜRKİYE VE İSVEÇ EĞİTİM SİSTEMLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI

İsveç ve Türkiye’de okul öncesi eğitim zorunlu değildir. İsveç’ te temel eğitimin 8. ve 9. sınıflarında ortaöğretime hazırlamak amacıyla branşlaşma söz konusudur. Oysa Türkiye’de böyle bir durum söz konusu değildir. İsveç eğitimin içeriği ekonomik gereksinimlere ve çağdaş gelişmelere uygun olarak sürekli olarak yenilenmektedir. İçerik, bireysel isteklere yanıt verecek biçimde hazırlanır. Türk eğitiminde ise durum çok farklıdır. Çünkü Türk eğitimi bireysel isteklere karşılık verecek şekilde hazırlanmaz. İsteğe bağlı ve seçmeli dersler pek yoktur. İsveç’te sınıfta kalma söz konusu olmadığı gibi 9. Sınıfa kadar karne verilmez. Türkiye’de her sınıfta karne verilir. Sınıfta kalma olabilir ancak uygulanmadan önce ailelerle görüşülür. İsveç’te öğrencilerin yıl içinde geçirdiği testler ve yaptığı çalışmalar başarı için yeterlidir. Türkiye’ de bir hayli sınav sistemi vardır. Her sömestrde birden çok sınav yapılır. Öğrencilerin başarısının ölçüsü sınavlarda başarılı olması gerekir. Türkiye’de 12 yıllık zorunlu eğitim varken İsveç’te bu süre 9 yıldır. Türkiye’de eğitim kademeleri 4+4+4 şeklinde toplam on iki yıl zorunlu bir eğitim söz konusu iken, İsveç’te 3+3+3 biçiminde zorunluk eğitim ve 4 yıllık bir lise eğitimi biçiminde düzenlenmiştir.

Türkiye’de Millî Eğitim Bakanlığına bağlı kurum temelli hizmetlerden olan anasınıfı, anaokulu ve uygulama sınıflarında okul öncesi öğretmenleri görev alırken çocuk bakıcıları görev alamamaktadır. Gündüz bakımevleri ve kreşlerde ayrıca çocuk gelişimi ve eğitimi alanında eğitim veren ön lisans ve/veya lisans programı ile ilgili alan öğretmenliği mezunu olan grup sorumluları görev alabilmektedir. İsveç’te ise kurum ve ev temelli hizmetlerde farklı niteliklere sahip olan çocuk bakıcıları görev alabilmektedir (Acun ve Korkmaz, 2019).

Türkiye’de okul müdürleri öğretmenlerden seçilirken, İsveç’te öğretmenlik şartı aranmaz. Lisans düzeyinde herkes okul müdürü olabilir. İsveçte öğretmenler zamanlarının yarısını okulda diğer yarısını ise hizmetiçi eğitimlerde geçirmektedir. Eğitimciler tüm yetişme stratejilerinde hizmet-içi eğitimi temel alır. Türkiye’de ise yıl boyunca birkaç kez hizmetiçi eğitim söz konusudur.

Tablo 1. Türkiye ve İsveç Eğitim Sisteminin Amaç ve Yapı Bakımından Karşılaştırılması

ekran görüntüsü içeren bir resim

Açıklama otomatik olarak oluşturuldu

SONUÇ

İsveç’te eğitim sistemi içinde öğretmen yetiştirme uygulamalarının demokratik ve özerk karakterli olduğu görülmektedir. Reformlar sayesinde sistemin rasyonel ve plânlı bir yapıya sahip olduğu söylenebilir. İsveç’te özellikle zorunlu eğitim sistemi içinde yer alan öğretmenlerin öğretim programlarını belirlemede birincil yetkili olması Türk eğitim sistemi için örnek alınabilecek bir uygulama olarak görülebilir. Türkiye’de ilköğretim okullarında çalışan öğretmenlerin, sosyal çevreyi, öğrenci gruplarının özelliklerini ve genel eğitim politikalarını dikkate alarak her öğretim yılı sonunda bir sonraki yılın öğretim programını yapmaları ve okul müdürünün onayıyla işlerlik kazandırmaları düşünülebilir.

Türkiye’de merkeziyetçi eğitim sistemi tek tip insan yetiştirme, tek tip öğretmen yetiştirme mantığı üzerine kurulmuştur. Öğretmenlerin özerk olabileceği bir eğitim sistemi, yerel yönetimlerin eğitimdeki ağırlığının artması, eğitim sendikalarının gerçek işlevini yerine getirmesi gibi konuların gündeme alınmasını ve tartışılmasını gerektirmektedir.

Ayrıca İsveç’te olduğu gibi Türkiye’de de öğretmenlerin hizmetiçi yetiştirilme uygulamalarının merkezi bir plânlama yerine bölgesel ve yerel plânlama ile öğretmenlerin ve okulların ihtiyaçları doğrultusunda yapılmasının da uygun olabileceği düşünülmektedir.
Genel olarak İsveç’teki öğretmen yetiştirme sisteminin, Türkiye’deki merkeziyetçi ve tek tip öğretmen yetiştirme modelinden farklı olduğu, çok kültürlülüğü de dikkate alan ve yerel yönetimlerin söz sahibi olduğu özerk bir karakter taşıdığı söylenebilir.

KAYNAKÇA

Ada, Ş., Üstün, A. (2008). İsveç Eğitim Sisteminin İncelenmesi. Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi  Dergisi(17).

Acun, İ., ve Korkmaz, H. (2019). İsveç Ve Türkiye’De Erken Çocukluk Dönemi Eğitim Politikalarının Eğitim Programlarına Yansımaları. Erken Çocukluk Çalışmaları Dergisi, 3(2), 193-227.

Boztaş, K., ve Er, K. O. (2012). İsveç Eğitim Sistemi ve Denetim Yapısına Genel Bir Bakış. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 15-31.

Çorbacı, M. (2005). Avrupa Birliği Ülkelerinden Fransa İngiltere ve İsveç ile Türkiye’de Okul Müdürlerinin Yetiştirilmesi ve İstihdamı. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.

Dahl, M. ve Karlsudd, P. (2015). Leısure-Tıme Teachers In A Changed Professıon. Problem of

Education in 21th Century. vol.68, no. 22

Elvstrand, H., ve Lago, L. (2018). ‘You know that we are not able to go to McDonald’s’: processes of doing participation in Swedish leisure time centres. Early chıld development and care, 1-11.

Erdoğan, İ. (2015). Karşılaştırmalı Eğitim Sistemleri. İstanbul: Sümer Kitapevi.

Eurydice, (2019). Sweden Overview. 12 Kasım 2019 tarihinde https://eacea.ec.europa.eu/ national-policies/eurydice/content/sweden_en adresinden erişilmiştir.

Hjalmarsson, M. (2018). Leisure-time teachers’ reflections on systematic quality work:approaches and challenges. Early child development and care, 1-9.

Karlsson, R., Bigsten, A., ve Garvis, S. (2018). A snapshot of substitute early childhood teachers in Sweden and Australia: Differences in training, regulation and quality.  Early chıld development and care,, 21-32.

Kilimci, S., ve Riis, U. (2008). Educatıonal System In Sweden: Trends And Reforms. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 17, Sayı 2, 2008, s.255-266.

Lager, K. (2019). Leisure-time centres: social pedagogical tradition in educational practice. Early child development and care, vol.189, no.12.

Polatcan, M. (2014). İsveç Eğitim Sistemi: Amaç Yapı ve Süreç Açısından Türkiye İle Karşılaştırılması. 9. Balkan Eğitim ve Bilim Kongresi Bildiri Kitabı. Edirne.

Rosen, J., ve Wedin, Å. (2018). Same but different. Negotiating diversity in Swedish pre-school teacher training. Journal of multıcultural discourses, 52-68.

Sweden Sverige. (2018,).Education in Sweden. 12 Kasım 2019 tarihinde  https://sweden.se/society/education-in-sweden/ adresinden erişilmiştir.

T.C. Ticaret Bakanlığı (2015). İsveç’in Genel Ekonomik Durumu ve Türkiye ile Genel Ekonomik İlişkileri. 13 Kasım 2019 tarihinde https://ticaret.gov.tr/data/ 5b8a43355c7495406a2275c1/9296f51db8e6293fb12ea1a495b31bdc.pdf adresinden erişildi.

 T.C. Dışişleri Bakanlığı (2018). İsveç Ekonomisi. 13 Kasım 2019 tarihinde http://www.mfa.gov.tr/isvec-ekonomisi.tr.mfa adresinden alındı.

Torun, F. (2010). Farklı statülerde çalışan öğretmenlerin öğretmenlik mesleğine bakışları. Isparta, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyoloji Anabilim Dalı: Yüksek Lisans Tezi.

Tümerkan Albayrak, E., ve  Birinci, M. (2017). Sosyal Devlet Modelleri: Sosyal Demokrat Model, İsveç Norveç Örneği. Journal of Social Work.1(1).