Kosova Eğitim Sistemi

Dünyada bağımsızlığını kazanan en son ülke hüviyetinde olan Kosova, bünyesinde barındırdığı  etnik kimliklerin eğitim alma özgürlüklerini gözeten bir ülke olarak karşımıza çıkmaktadır. Yakın zamanda büyük bir savaştan çıkmış olan ülke eğitim sisteminin yapılandırılmasında bir kaos yaşadığı gözlense de, ilerleyen yıllarda daha sağlıklı bir eğitim sisteminin oturtulacağı düşünülmektedir.

KOSOVA EĞİTİM SİSTEMİ VE EĞİTİM YÖNETİMİ

         

   Kosova Eğitim Sisteminin yapısı; okul kademelerinin yapılanması ve ülke eğitim sisteminin yönetsel yapılanması olarak ikiye ayrılmaktadır. Okul kademelerinde ana sınıfından yükseköğretime kadar altı düzeyde, yönetsel anlamda ise Eğitim Bilim ve Teknoloji Bakalığı ve onun bölge temsilcisi olan Bölge Eğitim Daireleri biçiminde yapılanmış olduğu görülmektedir (Zengin ve Topsakal, 2008). Kosova PISA sınavlarına 2015 senesinden itibaren katılmaya başladığı görülmektedir. PISA sınavı sonuçlarına göre alt sıralarda yer alan bir ülke olarak karşımıza çıkan Kosova, son yapılan PISA sonuçlarına göre genel sıralamada 72 ülkeden 69. sırada yer almıştır.

Şekil 1. Kosova’nın 2015-2018 PISA Puanları (Kaynak: OECD, 2019)

Şekil 1. incelendiğinde görüldüğü üzere, 2015 senesinden itibaren PISA sınavlarına katılan Kosova’nın her iki sınavda da ortalamanın altında olduğu görülmekle birlikte 2018 PISA sınavlarında bir önceki sınava nazaran daha iyi bir performans sergilediği söylenebilir. Okuma becerileri performansında ve matematik becerileri performansında artış gözlenirken, fen bilimleri performansının düştüğü görülmektedir.

Ülkenin Coğrafi Konumu ve Demografik Özellikler

Başkenti Priştine olan Kosova’nın nüfusu 1.739.825, yüzölçümü ise 10.908 km²’dir. Para birimi Avro olan ülkede Arnavutça ve Sırpça resmi dildir. Ancak Türklerin yoğun olarak bulunduğu bölgelerdeki belediyelerde  Türkçe de resmi dil  olarak kullanılmaktadır. %92’sini Arnavutların oluşturduğu ülkede  Boşnaklar %1,6, Sırplar %1,45, Türkler %1.08’lik  kısmını oluşturmaktadır (Dış İşleri Bakanlığı, 2019). Coğrafi bölge olarak Avrupa kıtasının güneyinde bulunan Kosova, Asya ile Batı Avrupa ülkeleri arasında köprü görevi görmektedir. Kuzeyden ve doğudan Sırbistan, kuzeybatıdan Karabağ tarafından kuşatılmıştır. Güneybatısında ise Makedonya ile komşudur. Kosova’nın yönetim şekli cumhuriyettir. 17 Şubat  senesinde tek taraflı olarak bağımsızlığını ilan etmiştir. Dünya’nın son bağımsız ülkesi olan Kosova, Sırbistan’a bağlı özerk bir bölge olma özelliğini korumaktadır (Zengin ve Topsakal, 2008).

Ortalama ÖmürKadın : 79, Erkek : 74
Okuma yazma oranı (2014)%95.82
İlkokul ve Orta Öğretimdeki öğrenci sayısı (2017)255.093
Lisedeki öğrenci sayısı (2017)90.941
Yüksek Öğrenimdeki Öğrenci sayısı (2017)123.988
Ülkeye Gelen Turist Sayısı (2017)83.710
Emekli Sayısı (2016)120.017 Kişi
Toplam Çalışan Sayısı (2016)331.761 Kişi
Ortalama Ücret (2015)449 Avro
Kaynak: Ticaret Bakanlığı, 2019

Tablo 1. Kosova’ya İlişkin Sosyal Göstergeler

Tablo 1’de Kosova’ya ilişkin sosyal göstergeler verilmiştir. Kosova’da kadınların ortalama ömrü 79, erkeklerin ise 74 ‘tür. Okuma yazma oranı %95,82 olan ülkede, ilkokul ve ortaöğretimdeki öğrenci sayıları 255.093, lisedeki öğrenci sayısı 90.941, yükseköğretimdeki öğrenci sayısı 123.988 olduğu görülmektedir. 2017 yılı itibariyle ülkeye gelen turist sayısı 83,710, ülkede emekliye ayrılanların sayısı 120.017, çalışanların sayısı ise 331.761 kişidir.  2015 verilerine göre ülkede çalışanların ortalama ücretleri 449 Avro olduğu görülmektedir.

Kosova Eğitim Yönetimi

Kosova’da birbiriyle rekabet eden iki ayrı eğitim sistemi vardır. İlki; Kosovalı’ların ve Sırp uyruklu vatandaşlar dışında kalan diğer azınlıkların eğitim gördüğü Kosova müfredatı, ikincisi ise Kosovalı Sırpların eğitim gördüğü Sırp müfredatıdır. Sırp müfredatı Sırbistan tarafından yönetilmekte ve Arnavutça eğitim verilmemektedir. Kosova müfredatı ise azınlıkları gözeterek Arnavutça, Türkçe ve Sırpça eğitim sağlamaktadır (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı, 2019). Bu başlıkta Sırp vatandaşlarının aldığı Sırp müfredatının Sırbistan tarafından yönetiliyor oluşundan ötürü, sadece  Kosova müfredatıyla  eğitim gören ve Eğitim, Bilim ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yürütülen eğitim sistemi ele alınacaktır.       

            Kosova’da eğitim yönetimi, EBTB (Eğitim Bilim ve Teknoloji Bakanlığı) ve Bölge Eğitim Daireleri aracılığıyla Belediye Eğitim Müdürlükleri tarafında yürütülmektedir. Bölge Eğitim Dairelerinin görevi; öğretim programlarının uygulanıp uygulanmadığını ve eğitimin kalite ve etkinliklerini denetlemektir. Belediye Eğitim Müdürlükleri ise, okul binalarının yapımı, onarım ve korunmasını, yönetim yardımcılarının işe alınması ve okulların finans yönetimi işlerinden sorumludur. EBTB siyasal ve sivil işler olmak üzere iki yetkiden oluşmaktadır. EBTB’nin en üst yöneticisi olan Bakan’ın sorumlulukları şunlardır; eğitim ve bilimin gelişmesi için etkinlik politikası ve yasaları uygulamak, eğitim sisteminde reformların gelişmesi için siyaset geliştirmek, toplumun eğitim faaliyetlerine katılımını sağlamak (Zengin ve Topsakal, 2008).

Eğitim Modeli ve Felsefesi

Kosova’da eğitimin genel amaç ve hedeflerinin formülasyonu, demokratik kalkınma, yeni ekonomik fırsatlar ve dünyaya açılma şeklinde belirlenmiştir. Kosova’da eğitimin temel amaçlardan biri, genç insanların kamusal olaylara ehliyetli bir biçimde katılması, çoğulcu ve demokratik bir toplumda aktif ve sorumlu yurttaşlar olmalarıdır. Öğrencilerin, ülkeler arası karşılıklı bağımlı bir dünyada, öğrenen bir toplumun ve yaşam boyu süren öğrenme bakış açılarının meydan okumalarıyla başa çıkmalarına yardımcı olacak, güncel ve değerli bilgiler ve araçsal becerilerle donatılmaları da amaçlanmıştır (Zengin ve Topsakal, 2008).

Kosova’da eğitim demokratik bir toplumun gerektirdiği gibi bilgi, beceri, tutum ve değerleri geliştirmeyi amaçlamaktadır. Bu yapıcı farklılıklarla ve zorluklarla yüzleşmek ve kendi haklarını ve başkalarının haklarına saygı duymayı, aktif ve sorumlu genç yurttaşlar olmayı sağlar. Kosova’da eğitim, kendi kişisel yaşamlarını karşılamak ve Kosova toplumunun yapılaşma ve ferahına katkıda bulunmak için gençlere bağımsız gelişimi için koşullar oluşturur (Eğitim Bilim ve Teknoloji Bakanlığı, 2011).

Kosova’da bir ders yılı üç dönem halindedir. Öğretim yılı Eylül ayında başlar ve aralık ayında kış, mart ayında ise bahar tatilleri vardır. Yaz tatilleri ise sınıf sınıf farklılık göstermektedir. Ders saat süresi haftalık 20-24 saat arasında değişmektedir. Her dönem sonunda öğrencilere karne verilirken,  eğitim kademesinin son sınıfındaki öğrencilere karne ve diplomaları birlikte verilir (Zengin ve Topsakal, 2008).

Eğitim Sistemi Kademeleri

Eğitim Bilim ve Teknoloji Bakanlığı, Eğitim örgütünün sistemini 2002 senesinde yeniden yapılandırmıştır. Bu yapı içerisinde eğitim kademeleri; okulöncesi eğitim, ilkokul eğitimi, alt orta eğitim, üst orta eğitim, lisans öğretimi, master öğretimi ve doktora öğretimi şekilde oluşturulmuştur (Zengin ve Topsakal, 2008). Bu bölümde eğitim kademelerine ilişkin detaylar yer almaktadır.

KategorilerKategorilerin AdlarıYaş Grubu/SınıfEğitim Sisteminin Kademeleri
0Okulöncesi Eğitimi9 aydan – 3 yaş 3-5 yaş 5-6 yaşOkulöncesi Eğitimi (3-6 yaş)
1İlkokul/ Temel Öğretimin Birinci Kademesi1.Sınıf 2.Sınıf 3. Sınıf 4. Sınıf 5. Sınıf5 Yıllık İlkokul Öğretimi (Temel Öğretimin Birinci Kademesi) (6-11 Yaş)
2Alt Orta Öğretim / Temel Öğretimin İkinci Kademesi6. Sınıf 7. Sınıf 8. Sınıf 9. Sınıf4 Yıllık Alt Orta Öğretim     (Temel Öğretimin İkinci Kademesi) (12-15 Yaş)
3Üst Orta Öğretim10. Sınıf 11. Sınıf 12. Sınıf 13. Sınıf2-4 Yıllık Mesleki Öğretim Programları (15-19 Yaş)
4Lisans Öğretimi2,3,4,5,6 YılOrtaöğretimden Sonraki Yüksek Mesleki Öğretim Kademesi 19 – 24/25 Yaş
5Bilim ve Sanatta Öğretimin Birinci KademesiMaster22-26 Yaş
6Bilim ve Sanatta Öğretimin İkinci KademesiDoktora25-27/28 Yaş
Kaynak: Zengin ve Topsakal, 2008

Tablo 2. Kosova Eğitim Sistemi Kademeleri

Tablo 2’de eğitim kademelerine ilişkin bilgiler incelendiğinde; alt orta öğretim ve üst orta öğretim tek kademede ele alınacak olursa Kosova Eğitim Sisteminin 6 kademeden oluştuğu söylenebilir. Ek olarak, Kosova Eğitim Sisteminin yükseköğretimi de kendi içerisinde kategorize etmiş olduğu görülmektedir. Master, yükseköğretimin birinci kademesini oluştururken, doktora, yüksek öğretimin ikinci kademesini oluşturmaktadır.

Okulöncesi Eğitim

            Okul öncesi eğitimin temel amacı, çocukları bir sonraki eğitim kademesine hazırlamaktır (Zengin ve Topsakal, 2008). Kosova’da okulöncesi eğitiminde çocuklara, çizime, boyamaya ve basit metin yazılarına aşina olma, farklı somut nesleler ile matematiksel sembolleri tanıma, gruplama ve matematiksel işlemlerle günlük yaşamdaki basit problemleri çözme  üzerine bir eğitim verilmektedir. Özellikle bu yaş gruplarına sanatsal etkinlikler düzenlenerek, çocukların duygusal yönlerinin geliştirilmesi amaçlanmaktadır (Eğitim Bilim ve Teknoloji Bakanlığı, 2011).

Okulöncesi eğitim 9. aydan 6. yaşa kadar olan çocukları kapsamakta ve ikiye ayrılmaktadır. 9. Aydan 5 yaşa kadar olan çocukları kapsayan anaokulu ve 5 ile 6 yaşındaki çocukları kapsayan anasınıfı şeklinde kategorize edilmiştir. Okul öncesi eğitim isteğe bağlı ve parasızdır (Zengin ve Topsakal, 2008).

 ErkekKızToplam
Anaokulu (9 ay-5 yaş)2.3171.9874.304
Anasınıfı (5-6 yaş)11.43510.61622.051
Kaynak: Kosova Eğitim Bilim ve Teknoloji Bakanlığı, 2019

Tablo 3. Kosova’da Öğrenim Gören Anaokulu ve Anasınıfı Öğrenci Sayıları

Tablo 3 incelendiğinde, 2018/19 yılı verilerine göre Kosova’da 0-5 yaş çocuklarının eğitim gördüğü anaokullarında toplamda 4.304 öğrencinin kayıtlı olduğu görülmektedir. Bunların 2.317‘si (%45.9) erkek, 1.987’si (% 54.1) kız çocuklarından oluşmaktadır. Kosova’da 5-6 yaş çocukların eğitim gördüğü anasınıflarına kayıtlı öğrenci sayısı 22.051 iken, bunların 11.435’i (%51.9) erkek, 10.616’sı (%48.1) erkektir. Kosova’daki anaokulu ve anasınıfı zorunlu eğitim kapsamında değildir. Anasınıfına kayıtlı öğrenci sayılarının anaokuluna kayıtlı öğrenci sayılarına göre oldukça fazla olduğu görülmektedir. Okulöncesi eğitimin parasız olduğu düşünülecek olursa bu durum, fiziksel gelişimini tam anlamıyla tamamlamamış çocukların, ebeveynlerine en çok ihtiyaç duyduğu dönemde okula gönderilmesinin, aile tarafından tercih edilmediğinin bir göstergesi olabilir.

İlkokul ve Alt Orta Öğretim

Kosova’daki tüm çocuk ve gençlerin eşit fırsatta eğitim görmelerinin sağlanması (Zengin ve Topsakal, 2008), oyun, öğrenme ve çalışma yoluyla daha sistematik bir öğrenme deneyimi kazandırılması amaçlanmaktadır. Özellikle bu dönemde çocuğun öğrenmeyi öğrenmesi için kişilik gelişimine büyük önem verilmektedir (Eğitim Bilim ve Teknoloji Bakanlığı, 2011).

            Zorunlu eğitim kapsamında yer alan ilkokul ve alt orta okul 5+4 modeline göre geliştirilmiştir. Beş yıllık bir ilkokul eğitiminden sonra  dört yıllık alt orta öğretime geçiş söz konusudur (Zengin  Topsakal, 2008).

 ErkekKızToplam
İlkokul ve Alt Orta Öğretim120.967114.194235.161
Kaynak: Kosova Eğitim Bilim ve Teknoloji Bakanlığı, 2019

Tablo 4. Kosova’da İlkokul ve Alt Orta Okulda Öğrenim Gören Öğrenci Sayıları

Kosova’da okulöncesi öğrenci sayıları göz önüne alınarak Tablo 4 incelendiğinde, halkın büyük bir kesiminin çocuklarını okulöncesi eğitim kurumlarına gönder(e)mediği sonucu çıkarılabilir. Toplamda 22.051 olan okulöncesi öğrencileri sayısının ilköğretimdeki öğrencilere oranla yaklaşık on kat düşük olması bu şekilde yorumlanabilir.

Üst Orta Öğretim

Bu seviyede öğrenciler tamamlanmış olan okuma becerilerini, kültür, bilim ve teknolojide, tüm yaşamları boyunca fonksiyonel ve istikrarlı bir şekilde kullanmaları amaçlanmıştır. Bu öğrencilere görsel ve dijital okuryazarlık dersleri verilerek  bilginin model ve desenlerini keşfetme, yorumlama ve hayal gücünü geliştirmesi hedeflenmektedir. Ayrıca bu dönemde öğrencilerin kariyer belirleme çalışmalarına da özen gösterilmektedir (Eğitim Bilim ve Teknoloji Bakanlığı, 2011).

Üst orta öğretim 15-18 yaş arasını içermekte olup, Eğitim Bilim ve Teknoloji Bakanlığı tarafından kararlaştırılmış olan eğitim programları 3 ile 4 yıl sürmektedir. Üst orta öğretim de okulöncesinde olduğu gibi ikiye ayrılmıştır. Bunlar genel üst orta öğretim ve mesleki öğretimdir (Zengin ve Topsakal, 2008).

 ErkekKızToplam
Üst Orta Öğretim41.19839.85281.041
Kaynak: Kosova Eğitim Bilim ve Teknoloji Bakanlığı, 2019

Tablo 5’ incelendiğinde; üst orta öğretime kayıtlı öğrenci sayısının 8.041 olduğu ve bunların 41.198’inin erkek, 39.852’sinin kız olduğu görülmektedir. Bir alt kademedeki öğrenci sayısının (235.161), üst orta öğretime kayıtlı olan öğrenci sayısından (81.041) yaklaşık üç kat fazla olduğu görülmektedir. Bu nicel azalmanın nedeni, üst orta öğretimin zorunlu olmayışına bağlanabilir.

Yükseköğretim

            Kosova’da yükseköğretime girişte tüm öğrencilerin bir sınava tabi olduğu bir sistem yoktur. Her fakülte kendi sınavını kendisi yapmaktadır (Zengin ve Topsakal, 2008).

KAYNAKÇA

Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı. (2019, Aralık 26). OSCE. https://www.osce.org/tr/kosovo/40726?download=true adresinden alındı

compareyourcountry.org. (2019). PISA 2018. https://www.compareyourcountry.org/pisa/country/kos?lg=en adresinden alındı

Dış İşleri Bakanlığı. (2019). Dış İşleri Bakanlığı. http://www.mfa.gov.tr/kosova-siyasi-gorunumu.tr.mfa adresinden alındı

Eğitim Bilim ve Teknoloji Bakanlığı. (2011). Kosova Cumhuriyeti Üniversite Öncesi Eğitim Müfredat Çerçevesi. Priştina: Grafika Rezniqi.

Kosova Eğitim Bilim ve Teknoloji Bakanlığı. (2019, Aralık 26). Kosova Eğitim ve Teknoloji Bakanlığı;. https://masht.rks-gov.net/en/statistikat adresinden alındı

Prizren Belediyesi. (2017). Eğitim Gelişme Planı 2017-2021. Prizren: Prizren Belediyesi.

Ticaret Bakanlığı. (2019). Ticaret Bakanlığı. https://ticaret.gov.tr/data/5b8a43355c7495406a2276e2/Kosova.pdf adresinden alındı

Yıldırım, B., & Yıldırım, S. (2012). Kosova’Da Öğretmen Yetiştirme Politikası. e-Journal of New World Sciences Academy, 7(4).

Zengin, M., & Topsakal, C. (2008). Kosova Eğitim Sistemi ve Türkiye Eğitim Sistemi ile Karşılaştırılması. Karadeniz Araştırmaları(18), 107-126.

Hazırlayan: Cemal Bilge Kapçak